Najlakše je Ratka Mladića – a za potomke njegovih žrtava, razumljivo, gotovo nemoguće – zamisliti kao da se rodio onakav kakvog ga pamtimo iz Srebrenice: razmetljiv, opijen pobjedom nad gradom koji se nije ni branio, pred kamerama koje su bilježile kako dva vijeka istorije sabija u jednu mračnu rečenicu o tome da je, poslije bune protiv dahija, konačno došlo vrijeme da se „Turcima osvetimo na ovom prostoru“. Ali ljudi se, na čuđenje mnogih koji svijet doživljavaju kao jeftinu sapunicu, ne rađaju kao dovršeni zločinci. Mladić je potekao iz svijeta koji je, barem u svom službenom moralnom jezgru, prezirao ideju krivice po rođenju, krvi i vjeri, i vjerovao da čovjeka ne određuje porijeklo nego ono što čini. Upravo zato je njegov kasniji pad toliko tužan i porazan: nije riječ o čovjeku koji nikada nije znao drugačije, nego o čovjeku koji je znao, a ipak se korak po korak sunovratio u kaljugu u kojoj se savremenik više ne vidi kao ljudsko biće nego isključivo kao nasljednik drevnog neprijatelja, a masovno ubijanje kao nastavak vrlo logične istorijske osvete.

Rođen je usred Drugog svjetskog rata, u siromašnim Božanovićima kod Kalinovika, u kraju u kojem rat nije bio grandiozni guslarski ep nego svakodnevno odsustvo, strah i smrt najbližih. Otac Neđo, borac NOB-a, poginuo je 1945. u borbama sa HOS NDH na pravcu Bradina–Ivan-sedlo, dok je Ratko još bio dvogodišnjak, pa je majka ostala da sama podiže porodicu. Njegovo poslijeratno djetinjstvo bilo je obilježeno oskudicom, a vojna škola predstavljala je za seoskog dječaka i put iz bijede i ulazak u jedan sasvim drugačiji svijet. Iz njega Mladić nije izašao kao srpski nacionalista, još manje šovinista, nego kao oficir Jugoslovenske narodne armije, član Saveza komunista i profesionalni vojnik države koja je vlastiti smisao gradila na zavjetu da se mržnja po imenu, vjeri i krvi, i bratoubilaštvo koje je iz nje u balkanskim istorijama više puta proizlazilo, više nikada ne ponove.

Američki novinar David Binder je 1994. zabilježio gotovo zaboravljenu činjenicu: na posljednjem jugoslovenskom popisu Mladić se nije izjasnio kao Srbin nego kao Jugosloven. Sam Mladić mu je govorio da nekada nije ni mogao zamisliti da će zajednički život postati nemoguć, a onda izgovorio rečenicu koja, pročitana iz današnje perspektive, zvuči gotovo kao nesvjesno napisan epitaf vlastitom moralnom sunovratu: „Čovjeka oblikuju događaji kroz koje prolazi.“ U toj jednoj rečenici kao da već stoji čitav luk njegovog preobražaja: od oficira države koja je počivala na ideji zajedničkog života do čovjeka koji će nekoliko godina kasnije govoriti jezikom krvi, istorijske osvete i „Turaka“.

Jer događaji čovjeka ne oblikuju tako prosto kao čekić komad željeza. Oni ga pritiskaju, lome, iskušavaju, nude mu opravdanja i izgovore, ali ga ne oslobađaju moralne odgovornosti. Između onoga što nam se dogodilo i onoga što ćemo zbog toga učiniti drugima uvijek ostaje prostor izbora koji često uslovljava razliku između empatičnog ljudskog bića i čudovišta.

Upravo zato je toliko važan 12. maj 1992. U Banjoj Luci političko rukovodstvo bosanskih Srba raspravlja o strateškim ciljevima države koju tek namjerava izboriti, a general koji će istoga dana stati na čelo njene vojske još govori jezikom jednog drugog svijeta. Radoslav Brđanin, ne imenujući ga, zgraža se nad tim što političko vaspitanje u Banjalučkom korpusu može držati Musliman; Mladić odmah razumije da se misli na oficira Mesuda Hasotića i uzima ga u zaštitu: bolje je, govori, da Hasotić bude „tu pored nas“ nego u rovu protiv njih, jer je to čovjek s kojim je služio i kojeg poznaje. A onda, kao da posljednji put naglas izgovara granicu preko koje ni sam još nije spreman preći, kaže: „Rat ne možemo voditi… protiv naroda“, „mi nećemo rat protiv Muslimana kao naroda, niti protiv Hrvata kao naroda“. Ljudi nisu predmeti koje je moguće razmjestiti prema nacrtanoj karti, niti postoji „rešeto“ kroz koje će se prosijati stanovništvo tako da ostanu samo Srbi. „To je, ljudi, genocid.“ I ne zaustavlja se ni tu: treba, kaže, pozvati svakoga ko pripada toj zemlji, jer je i njemu „mjesto sa nama i pored nas“; Muslimane ne treba „proterati ili podaviti“, a u njegovim Božanovićima „i Srbi i Muslimani jedni druge moraju čuvati“.

Kada se te riječi danas čitaju iz luciferijanske sjenke jula 1995, one ne donose olakšanje, već nasuprot – još težu osudu. Jer pokazuju da Mladić u zločin nije zagazio kao čovjek koji nikada nije znao razliku između političara, vojske i naroda, između krivice i porijekla, između rata i istrebljenja. Znao je. Znao je da se čovjek ne može osuditi samim tim što je rođen kao Musliman; znao je da narod nije isto što i vlast koja ga vodi; znao je čak i ime onome času kada se preko te granice pređe: narodoubistvo. Zato je njegov kasniji put toliko mračan. Njegov put nije bio uslovljen neznanjem, nego protiv vlastitog znanja; nije zalutao na teritoriju bez putokaza, nego je kraj njih počeo bezobzirno prolaziti, jednog za drugim, dok ih naposljetku više nije mogao ni vidjeti.

A onda je granica koju je tako jasno imenovao počela nestajati najprije iz jezika. Već 1993. u razgovoru za NIN bosanski Muslimani više nisu naprosto narod čije je pravo na život dvije godine ranije branio pred poslanicima: sada su „poturice“, ljudi koji su „izdali srpski narod“ promijenivši vjeru, čak „najgori ološ srpskog naroda“. U avgustu 1994. kamera ga snima dok prolazi Podrinjem, kraj razorenih muslimanskih kuća, i gotovo pohvalno govori snimatelju: „Neka vide naši Srbi šta smo im uradili, kako smo Turke sredili. U Podrinju smo mi Turke pomlatili.“ Zatim dodaje da bi, da ih u Srebrenici ne čuvaju vojnici UN-a, „davno bi njih nestalo na ovom prostoru“. U martu 1995. u presretnutom razgovoru više nema ni te ostatke distance: „Gde god vidiš Turčina, na nišan, i pošalji ga na ahiret.“ Tako se pred nama, gotovo iz rečenice u rečenicu, odvija ona najstrašnija preobrazba koju rat može izvršiti u čovjeku, ali koju čovjek ipak mora prihvatiti da bi se dovršila: Hasotić, oficir i poznanik kojeg je trebalo sačuvati pored sebe, postaje bezimeni „Turčin“; komšija prestaje imati svoje lice i svoju biografiju, savremenik biva protjeran iz vlastitog vremena i pretvoren u potomka „dahije“ od prije dva vijeka.

To je mitsko biće sastavljeno od 1389, dahija, 1941, ustaša, ubijenog oca, njemačke okupacije, islamske opasnosti i rata koji se upravo događa. Američki novinar Robert Block, ratni dopisnik koji je Mladića lično intervjuisao i 1995. u The New York Review of Books objavio veliki njegov portret, zapazio je upravo tu jezivu sposobnost ukidanja istorijskog vremena: prošlost i sadašnjost u Mladićevom govoru počinju da se slivaju u jednu istu bitku. Govorio je da su rat devedesetih započeli „isti ljudi kao 1941“. I nije problem priznati da su na drugoj strani zaista postojali ljudi koji su svjesno prizivali 1941, otvoreno ili skriveno obnavljali njene simbole, mržnje i zločinačke obrasce; problem nastaje onda kada se njihova krivica prenese na čitave populacije koje su se sa vlastitim transgeneracijskim traumama borile jednako kao i Mladić koji se proglasio za njihovog strašnog sudiju.

I onda dolazi Srebrenica, ne kao početak tog preobražaja, nego kao mjesto na kojem se on napokon pokazuje dovršenim. Pred kamerom Mladić više ne govori jezikom čovjeka koji pokušava razlikovati krivca od nedužnog, nego jezikom samozvanog izvršioca neke drevne pravde: „Napokon je došao trenutak da se, poslije bune protiv dahija, Turcima osvetimo na ovom prostoru.“ U toj rečenici nema više ni 1995. godine ni stvarnih ljudi pred njim. Postoji samo jedna izmišljena istorijska sudnica u kojoj je on sebi dodijelio i ulogu tužioca i sudije i krvnika, a živim ljudima presudio zbog mrtvih ljudi koje nikada nisu poznavali. Tu se njegov pad dovršava na način strašniji od svakog političkog fanatizma: čovjek koji je nekada upozoravao da bi prosijavanje naroda kroz „rešeto“ bilo narodoubistvo sada vlastitu mržnju doživljava kao neizbježnu istorijsku pravdu. Srebrenica zato nije samo mjesto zločina koji je naredio i omogućio; ona je mjesto na kojem je jedan čovjek, prethodno izgubivši drugoga iz vida, konačno izgubio i najboljeg sebe.

Zato Ratka Mladića ne treba izgoniti iz ljudskog roda da bismo se nastavili opijati obmanjujućom iluzijom da njegov pad nije čovječanski, nego neka specifična srpska osobina. Naprotiv, tek kada mu vratimo svu njegovu ljudskost, njegova krivica dobija svoju punu, gotovo nepodnošljivu težinu. Jer pred nama nije biće sazdano od tamne materije, nego prosto ljudsko biće koje je poznavalo ratnu i poratnu oskudicu, tragalo za očevim grobom koji mu je pronašao lokalni konjički musliman, usvojilo vojničku disciplinu tako dragu balkanskom mentalitetu, očigledno zadobilo drugarstvo ljudi različitih nacionalnosti i humanu jugoslovensku ideologiju da se poslije hiljadugodišnjih užasa ipak može i mora živjeti i boriti zajedno. Sve je to nosio u sebi i onda, najprije malo-pomalo, a onda poput nezaustavljive bujice, dopustio da mu isključivo njegov život prestane biti iskustvo iz kojeg se uči, a postane skladište „istorijskih“ opravdanja za dehumanizaciju i pogubljenje bližnjih.

Zluradi propovjednici vječne mržnje među balkanskim narodima najradije bi u tome vidjeli dokaz da je onaj kasniji Mladić bio jedini „pravi“, a da je onaj raniji, koji je govorio o zajedničkom životu, razlikovanju naroda od režima i uzajamnom čuvanju, bio samo licemjer iza tankog premaza jugoslovenskog humanizma. Ali ništa ne bi moglo biti pogrešnije. Oba su bila autentična, jer čovjek nije nepomični i zauvijek utvrđeni monolit nego vječno ratište vlastitih mogućnosti. U Mladiću je naposljetku pobijedio onaj koji je dopustio da mu isključivo mržnja postane tumač svijeta, a umišljeno pravedništvo i mesijanski kompleks zamjena za savjest i empatiju. I upravo je tu lekcija koja nadilazi njega samog: niko nije zauvijek zaštićen svojim nekadašnjim uvjerenjima, dobrim namjerama ni časnim uspomenama ako jednoga dana pristane da vlastitu bol pretvori u pravo nad tuđim životom.

Tragedija zato nije u tome što je nekakvo srpsko mitsko čudovište učinilo isključivo srpske čudovišne stvari, kako bjesni čudovišna propaganda ostatka jugoslovenskih nacionalizama. Tu nema shvatanja biblijske tragedije čovjekovog posrnuća, već samo usvajanja ustaške rasističke zoologije koja je dvogodišnjem Ratku otela oca. Tragedija je što je čovjek koji je u teškom trenutku znao reći „Srbi i Muslimani jedni druge moraju čuvati“ stigao do Srebrenice da objavi kako je došlo vrijeme za osvetu „Turcima“. Samo u tom smislu je Ratko Mladić najtragičnija i ujedno najstrašnija osoba srpskog Dvadesetog vijeka.

Jer, između te dvije rečenice nije samo Mladićeva ratna biografija nego čitava anatomija moralnog sunovrata: put kojim čovjek od svijesti o nedodirljivosti života nevinog čovjeka stiže do umišljenog prava da ga oduzme.

I možda najstrašniji trenutak srpskog Dvadesetog vijeka.

(Mišljenja i stavovi autora nisu nužno stavovi redakcije portala Zeta)

Opservacija savremenih političkih odnosa na relaciji Beograd–Podgorica zahteva napuštanje površnih, deklarativnih narativa o „jedinstvu i zaštiti nacionalnih interesa“ i ulazak u domen racionalne i strukturne analize, alokacije resursa i moći unutar regionalnih političkih elita.

Paradoks, gde se vlast u Beogradu, koja samozaljubljeno, deklarativno prezentuje sebe kao zaštitnik Srba u region, upušta u intenzivno, hibridno delovanje protiv zvaničnih vlasti u Podgorici, a naročito protiv legitimnih srpskih političkih predstavnika poput Andrije Mandića i Nove srpske demokratije, predstavlja jedan od najzanimljivijih fenomena savremene regionalne dinamike.

Hibridna aktivnost koje se sprovodi iz beogradskih centara moći manifestuje se kroz dobro razrađenu mehaniku političkog i informativnog inženjeringa.

Njegove ključne komponente uključuju:
1. Sinhronizovane medijske kampanje: Upotreba tabloida i televizija sa nacionalnom frekvencijom u Srbiji, koji pod potpunom kontrolom vlasti kreiraju narativ o „izdaji“ i „skretanju sa nacionalnog kursa“.
2. Upotreba marginalnih političkih aktera u CG: Podsticanje i finansiranje radikalizovanih pojedinaca i minijaturnih političkih grupacija u samoj Crnoj Gori radi unutrašnjeg raspada srpskog biračkog tela.
3. Agresija „političkih influensera“ i javnih ličnosti: Mobilizacija mrežnih komentatora, režimskih analitičara i medijskih selebritija koji na društvenim mrežama sprovode agresivnu dehumanizaciju i stigmatizaciju političkih lidera iz Podgorice.

Cilj ove strategije jeste postizanje potpunog delegitimisanja realnih predstavnika Srba u Crnoj Gori. Optužbama za ’’konformizam’’, ’’servilnost prema Zapadu’’ i ’’izdaju kosovskog zaveta’’, kreira se simplifikovan narativ u kojem se svaka autonomna politička procena srpskih lidera u Podgorici tumači kao neprijateljski akt usmeren protiv „državnih interesa“ kako ih definiše beogradska vlast. Poseban segment ovakvih operativnih aktivnosti predstavlja delovanje prema Mitropoliji crnogorsko-primoskoj Srpske pravoslavne crkve, sa namerom da se umanji autoritet aktivnog sveštenstva i dovedu u pitanje motivi njihovih dela, spram eklesijalne celine.
Za dublje razumevanje ove dinamike neophodno je analizirati istorijat odnosa režima u Beogradu sa nekadašnjom vlasti Demokratske partije socijalista (DPS) i Mila Đukanovića. Uprkos javnim verbalnim sukobima, između dve strukture postojala je duboka, funkcionalna i pragmatična simbioza.

Ta simbioza se zasnivala na nekoliko stubova. Ekonomsko-bezbednosni interesi, uprošćeni prekogranični tokovi kapitala, netransparentne investicije i preklapanje neformalnih strukturnih mreža. Obstrani politički benefiti, tako što je Đukanoviću, Beograd služio kao savršen „strašilo-arhetip“ za plašenje sopstvenog biračkog tela i održavanje narativa o ugroženosti suvereniteta, dok je Beogradu Đukanović služio kao opravdanje za nacionalnu homogenizaciju. Predvidljivost sukoba jer je konflikt sa DPS-om bio kontrolisan, simuliran i obostrano koristan.

Uostalom dovoljno je podsetiti se kako je sadašnji režim u Beogradu, ubeđivao političke predstavnike Srba u Crnoj Gori o neophodnosti njihove saradnje sa autoritarnim vlastima u Podgorici, potom političke saradnje, oličene kroz posete visokih funkcionera obe grupacije partijskim skupovima, zatim neformalnom druženju prvih ljudi ovih organizacija na košarkaškoj utakmici ili sa uticajnim osobama iz arpskog sveta značajnim u političko-bezbednosno-finansijskim poslovima. Sve do pružanja međusobnih dobrih usluga, tokom performansa nazvanim ’’Državni udar’’ 2016., u Crnoj Gori, ili obostrane blagonaklonosti prema notornim regionalnim narko kartelima.

Dolaskom legitimnih srpskih predstavnika u strukture vlasti u Podgorici, taj decenijski mehanizam kontrolisane nestabilnosti je srušen. Beograd je izgubio idealnog „neprijatelja“ sa kojim je pravio utilitarne kompromise, a dobio je autonomne političke aktere koji samostalno definišu svoje nacionalne i državne prioritete unutar institucija Crne Gore.

Pozadina ove agresivne kampanje leži u dubokoj unutrašnjoj dinamici režima u Srbiji, pre svega na tri ključne ravni. Suočena sa faktološkim i strateškim slomom sopstvene, makar deklarativno promovisane, politike na Kosovu i Metohiji, gde su srpske institucije u potpunosti potisnute, beogradska vlast ima potrebu da skrene pažnju javnosti, sa sopstvenih neuspeha. Napadom na političke predstavnike u Podgorici stvara se lažni kompenzatorni front na kojem se demonstrira „odlučnost“ i „pravoverje“. Pred nadolazeće parlamentarne i predsedničke izbore u Srbiji, režimu je neophodan eksterni krivac za vlastite promašaje i smanjenje uticaja. Konstruisanje „unutrašnjih i spoljnih izdajnika“ standardan je mehanizam za održavanje visokog stepena mobilizacije kod jednog dela biračkog tela.

I na kraju, ali ne i najmanje važno, beogradska vlast je godinama pred međunarodnim akterima u Briselu i Vašingtonu nastupala sa pozicije jedinog autoriteta koji ima kapacitet da kontroliše, usmerava ili pacifikuje srpski faktor u regionu. Ulazak Andrije Mandića i Nove srpske demokratije u vlast u Podgorici, te njihov proaktivan i konstruktivan rad unutar evropskih integracija Crne Gore, u potpunosti ruši taj monopol.

Najteži udarac za koncepciju trenutnog beogradskog režima predstavlja mogućnost da Srbi u Crnoj Gori u bliskoj budućnosti postanu punopravni deo političkog i institucionalnog sistema Evropske unije. Ukoliko naši sunarodnici, kroz Vladu i Skupštinu Crne Gore uvedu svoju državu u EU, stvara se novi, emancipovani model političkog delovanja. To bi pokazalo da Srbi u regionu mogu biti konstruktivan, integrativan, ekonomski uspešan i pravno zaštićen narod koji ne zavisi od direktiva, patronata ili naloga jedne političke garniture, ma gde biila njena geografska lokacija. Takav scenario u potpunosti obezvređuje paternalističku i autokratsku matricu na kojoj sadašnja beogradska vlast temelji svoj odnos prema Srbima u regionalnom okruženju.

Zaključno, hibridno delovanje koji se iz Beograda vodi protiv vlasti u Podgorici i srpskih lidera poput Andrije Mandića nije borba za odbranu srpstva, već očajnički pokušaj odbrane monopola nad definisanjem nacionalnog interesa. Integrisana, stabilna i konsocijativna Crna Gora u kojoj su Srbi ravnopravan nosilac vlasti predstavlja najbolji dokaz da se nacionalni interes ne brani izolacijom i servilnošću prema jednom centru moći, već mudrom, autonomnom i institucionalnom politikom u službi vlastitog naroda i države.

(Mišljenja i stavovi autora nisu nužno stavovi redakcije portala Zeta)

Milan Knežević je pokušavajući da od vojne evidencije Milojka Spajića napravi prvorazrednu političku aferu, možda otvorio mnogo zanimljivije pitanje od onoga koje je namjeravao da postavi. Ako je dovoljno da je neko bio upisan u vojnu evidenciju Republike Srbije da bi ga proglasili „pripadnikom Vojske Srbije“, onda bi bilo dobro da saznamo ko se sve nalazi u toj evidenciji.

Jer Srbija nema državljane samo u Beogradu, Novom Sadu, Nišu ili Crnoj Gori. Srbija Kosovo smatra dijelom svoje teritorije, a među ljudima sa Kosova koji imaju ili su imali državljanstvo Republike Srbije nalaze se i Albanci.

Tu Kneževićeva priča postaje mnogo zanimljivija. Prema propisima Srbije, vojna obaveza vezana je za državljanstvo Republike Srbije. Ministarstvo odbrane Srbije jasno navodi da vojnoj obavezi podliježu državljani Srbije. Uvođenje u vojnu evidenciju pritom nije isto što i profesionalno ili aktivno služenje u Vojsci Srbije.

Spajić je, dok je bio državljanin Srbije, morao da reguliše vojnu obavezu, odnosno da bude uveden u vojnu evidenciju kako bi mogao dobiti otpust iz državljanstva. Ali iz toga, ne proizlazi da je morao biti aktivni pripadnik ili član rezervnog sastava Vojske Srbije kao poseban uslov za otpust.

Još važnije, prestankom državljanstva prestaje i osnov za vojnu obavezu. Ako je tako, onda bi priča o Spajiću kao današnjem „pripadniku Vojske Srbije“ mogla imati ozbiljan problem sa pravnom logikom. Ali postoji još jedan, za Kneževića politički mnogo neprijatniji ugao.

Kosovo je decenijama bilo u pravnom (neko tvrde da je i danas) sistemu Srbije, pa je veliki broj njegovih stanovnika albanske nacionalnosti imao dokumenta i državljanstvo Srbije. Ni nakon proglašenja nezavisnosti Kosova 2008. godine ta veza nije jednostavno nestala. I danas postoje Albanci sa Kosova koji imaju srpsko državljanstvo ili koriste dokumenta Republike Srbije.

Ako je sama evidencija dovoljna da se Spajić proglasi „pripadnikom Vojske Srbije“, onda bi ista logika morala važiti i za druge bivše državljane Srbije. To bi otvorilo mogućnost da se u vojnim evidencijama Srbije i danas potencijalno nalazi veliki broj Albanaca sa Kosova koji su dobili otpust ukoliko njihovi podaci nijesu brisani nakon prestanka državljanstva.

A ako su oni koji su u međuvremenu dobili otpust iz državljanstva i dalje formalno evidentirani kao vojni obveznici, onda problem nema Milojko Spajić – problem ima Republika Srbija i oni koji njoj služe.

I tu dolazimo do paradoksa koji Knežević ne pominje. Dok u Podgorici od Spajićevog nekadašnjeg upisa u vojnu evidenciju pravi pitanje državne lojalnosti, ostaje bez odgovora mnogo zanimljivije pitanje: ako vojna evidencija Srbije ne prati prestanak državljanstva, koliko se bivših državljana Srbije sa Kosova – među njima i Albanaca – i danas nalazi u njenim registrima?

A Knežević, koji Kosovo gotovo bez izuzetka stavlja među najvažnije političke teme, mogao bi upravo od Beograda da zatraži odgovor. Ko je sve u vojnoj evidenciji Srbije i kako je moguće da se u njoj eventualno nalaze ljudi koji više nijesu državljani Srbije, već građani države čiju nezavisnost Srbija ne priznaje?

Odgovor na to pitanje možda bi bio mnogo zanimljiviji od konferencije za novinare o Spajiću.

(Mišljenja i stavovi autora nisu nužno stavovi redakcije portala Zeta)